Alexandre Gustave Eiffel – Tình Vêu Vĩnh Cửu Cho Các Công Trình “Thép” Trên Thế Giới

Gustave Eiffel – cái tên không còn quá xa lạ với tất thảy mọi người, nhất là giới kiến trúc khi định hình trong đầu về ông với những công trình thế kỷ, những kì quan của thế giới. Và điều đặc biệt hơn nữa, những tác phẩm của ông hầu hết đều có bóng dáng của “THÉP” như là một tình yêu vĩnh cửu trường tồn.

Châu Âu, Châu Mỹ – Nơi những công trình thép đầu tiên của Eiffel ra đời

Alexandre Gustave Eiffel (15/12/1832 – 27/12/1923) sinh tại Dijon, Côte-d’Or, Pháp. Cái tên Eiffel được cha ông lấy từ đầu thế kỷ 19 theo nơi sinh của ông tại vùng Eifel Đức (ở Marmagen). Với nhiều biến chuyển lớn trong sự nghiệp học hành, từ việc theo đuổi ngành lịch sử và văn học, sau đó là hóa học, thiên văn học và khoa học kĩ thuật và ít lâu sau đó ông bén duyên với một công ty thiết kế cầu đường sắt, rồi tiến tới thành lập công ty mang tên ông – Eiffel et Cie.

Cầu Bordeaux (1858, Pháp), dự án quy mô lớn đầu tiên được Eiffel đảm nhiệm. Cây cầu sắt này dài 509,69 mét, nối liền hai bờ sông Garonne, xây dựng để thông tuyến đường ray Saint Germaine

Trong một vài năm sau đó, ông đã xây dựng 42 cây cầu lớn nhỏ cho tuyến đường sắt Poitiers-Limoges và một số cầu nữa cho Brive, Romania, Ai Cập, Brazil, Peru và Nam Mỹ. Không lâu sau, vào năm 1877, công trình đánh dấu tên tuổi của Eiffel là cầu dài 160m qua sông Douro, giữa Oporto và Vila Nova de Gaia, Bồ Đào Nha.

Chiếc cầu này ra đời như một cuộc cách mạng về hệ thống chịu lực đôi hai bên thành cầu mà không cần bất kỳ giàn giáo hay sử dụng dây cáp nào, Eiffel đã gắn các bộ phận thành cấu hình một vòm kép, được hỗ trợ bởi các khớp nối và đinh thép kiên cố. Cũng chính chiếc cầu này mở ra cuộc cách mạng về vật liệu trong kiến trúc xây dựng và vật liệu thép thời đó.

Cầu đường sắt Maria Pia – Pháp

Cầu đường sắt Maria Pia (còn được biết đến là Ponte Dona Maria) được xây dựng năm 1877 tại Porto, Bồ Đào Nha. Maria Pia là một vòng cung khớp đôi đỡ một đường sắt đơn qua các cột tăng cường cho toàn bộ cây cầu. Cầu được Vua D. Luís và Nữ hoàng D. Maria Pia khai trương, chiếc cầu này được đặt theo tên của Nữ hoàng.

Tượng Nữ thần Tự do – Mỹ

Tượng Nữ thần Tự do là một món quà của Pháp dành tặng cho Mỹ, thể hiện tình hữu nghị và sự tôn trọng giữa Pháp và Mỹ nhân dịp kỷ niệm tròn 100 năm ngày nước Mỹ tuyên bố độc lập. Ban đầu khi thực hiện thi công bức tượng này, tác giả Frederic-Auguste Bartholdi phải đối mặt với 2 bài toán nan giải đó là làm thế nào để bức tượng bằng đồng khổng lồ có thể tháo rời ra từng bộ phận để chuyên chở sang Mỹ và phải làm thế nào để nó chịu đựng được gió bão rất mạnh ngoài biển Đại Tây Dương, trên Đảo Tự Do?

Lõi thép tượng nữ thần tự do, một tác phẩm tuyệt hảo của Eiffel thời bấy giờ

Trước hết, để vận chuyển từ Pháp qua Mỹ, Gustave Eiffel  đã tính toán và cho “cắt rời thân thể” Nữ Thần Tự Do ra làm 350 mảnh rồi chất lên chiếc thuyền buồm mang tên Isère để chở sang Mỹ.

Để làm giảm trọng lượng và tăng sức chịu lực của bức tượng trước sức gió bão và sức mạnh thiên nhiên, Eiffel xây dựng một hệ thống cốt sắt làm cốt lõi bên trong để lắp ghép 350 mảnh đồng, tạo nên một bức tượng cao 46m, nặng tổng cộng 204 tấn, đứng trên một bệ cao 45,7m (bệ do người Mỹ xây dựng). Và vì vậy, lõi thép này đã làm giảm trọng lượng đáng kể so với tượng đặc bằng đồng như thiết kế ban đầu. Hơn nữa, lõi thép chịu lực của bức tượng nữ thần tự do tháp với bốn chân để hỗ trợ các tấm đồng tạo nên cơ thể của bức tượng ăn sâu vào lòng đất và bám vào phần móng chắc chắc, để bức tượng vững chãi theo thời gian.

Toàn bộ bức tượng đã được dựng lên tại nhà xưởng của Eiffel ở Paris trước khi được tháo dỡ và chuyển đến Hoa Kỳ. Bức tượng được khánh thành vào ngày 28/10/1886, trở thành một điểm thu hút du khách nổi tiếng và khiến nhiều người tới New York, và dần trở thành biểu tượng của NewYork và nước Mỹ. Khi nhắc đến bức tượng huyền thoại này, một lần nữa cái tên Eiffel lại được vinh danh.

Tượng Nữ thần Tự do (Statue of Liberty) là tác phẩm điêu khắc theo trường phái tân cổ điển, hiện đang nằm trên đảo Tự do, Manhattan, New York, Hoa Kì

Tháp Eiffel – Pháp

Tháp Eiffel (tiếng Pháp: Tour Eiffel) là một công trình kiến trúc bằng thép nằm trên công viên Champ-de-Mars, cạnh sông Seine, thành phố Paris. Vốn có tên nguyên thủy là Tháp 300 mét (Tour de 300 mètres), xây dựng từ năm 1887 tới năm 1889 nhân dịp Triển lãm thế giới năm 1889, và cũng là dịp kỷ niệm 100 năm Cách mạng Pháp.

Công trình này do hai kỹ sư cộng sự thân tín của công ty ông là Emile Nouguier, Maurice Koechlin và kiến trúc sư Stephen Sauvestre thiết kế. Tuy nhiên, trải qua nhiều quy trình xin phép thi công, hơn 700 đề tài dự thi tranh tài, vấp phải sự phản đối, yêu cầu gỡ bỏ, nhạo báng tháp của một số nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ đương thời… để được xây dựng và gìn giữ đến ngày hôm nay, đều do công sức kiên trì của Eiffel bằng tình yêu mãnh liệt dành cho thép và các công trình kết cấu. Đây được xem là công trình đánh dấu bước thành công nhất trong sự nghiệp của kỹ sư lỗi lạc này.

  • Cả tòa tháp được làm từ kim loại nặng 7300 tấn.
  • Tổng trọng lượng nặng đến 10.100 tấn
  • Số lượng đinh tán được sử dụng 2,5 triệu cái
  • Số lượng các bộ phận làm bằng sắt là 18.038
  • Chi phí xây dựng: 7,799,401.31 franc vàng vào năm 1889

Chiều cao nguyên bản của công trình là 300 mét nếu theo đúng thiết kế, nhưng cột ăng ten trên đỉnh đã giúp tháp Eiffel đạt tới độ cao 325 mét. Ban đầu Gustave Eiffel dự kiến sẽ thi công trong 12 tháng. Thế nhưng thời gian thực tế đã kéo dài gấp đôi,  ngày 28 tháng 1 năm 1887 và kết thúc tháng 3 năm 1889.

Khánh thành ngày 31 tháng 3 năm 1889, tháp Eiffel trở thành công trình cao nhất thế giới khi đó, giữ danh hiệu 41 năm, nó vượt xa công trình thứ hai là Tượng đài Washington cao 170 mét ở Hoa Kỳ.

Sự thay đổi nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến chiều cao của tháp do hiệu ứng giãn nở nhiệt. Vào mùa đông tháp Eiffel bị co lại và ngắn đi 10 cm, ngược lại vào mùa hè tháp cũng cao lên 15–17 cm. Đến giờ tháp Eiffel vẫn là công trình cao nhất Paris và đứng thứ năm nước Pháp.

Ngoài chức năng du lịch, tháp Eiffel còn được sử dụng cho các mục đích của ngành khoa học. Ngày nay, tháp tiếp tục là một trạm phát sóng truyền thanh và truyền hình cho vùng đô thị Paris. Tháp còn có giá trị trong hội họa, điện ảnh, âm nhạc, nhiếp ảnh, truyền hình, tem thư in hình tháp cũng là tem thư có số lượng nhiều nhất từ trước đến nay.

Mỗi năm tháp Eiffel đón khoảng 7 triệu lượt khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới và trở thành kì quan thế giới, một trong các công trình thu hút khách du lịch nhất hành tinh.

Tháp Eiffel luôn là niềm tự hào của Paris và trở thành biểu tượng của nước Pháp

Châu Á – Công cuộc chinh phục công trình toàn thế giới

Với khát khao đưa những công trình lớn ra phạm vi toàn thế giới, Eiffel tiếp tục công việc và đam mê của mình đối với các công trình trên các nước khác trong khối Đông Dương.

Công ty Eiffel đảm nhiệm thực hiện việc xây móng chiếc cầu mới trên sông Stung-Slot (tuyến đường Sài Gòn – Phnôm Pênh); các cây cầu trên tuyến đường thuộc địa số 23 từ Muongphine đến Saravane (Lào); các cây cầu trên đường số 13 từ Paksé đến Viêng Chăn. Tại Phnôm pênh, Công ty Eiffel cũng thiết kế các bể chứa nước; cầu trên sông Bassac; các cầu tàu, bến cảng; lắp đặt xi-phông tại hồ Tonlé-Sap để cung cấp nước cho thành phố.

Bưu điện Sài Gòn và các công trình trên khắp Việt Nam

Tại Việt Nam, công trình đầu tiên của Eiffel là cầu Vận tải Hải Dương (lấy theo tên của Hãng vận chuyển hàng hải lúc bấy giờ), được xây dựng vào năm 1881 tại Sài Gòn. Về sau, do hình dáng thiết kế của cây cầu như một cầu vồng nên cầu được đổi tên thành cầu Mống, là một trong những cây cầu bằng sắt hiện đại ở Sài Gòn lúc bấy giờ.

Cũng tại Sài Gòn, Bình Lợi là cầu sắt vượt sông Sài Gòn đầu tiên, được xây dựng và hoàn thành năm 1902. Cầu được kết cấu vòm thép, mặt gỗ, và có đường ray xe lửa nối Sài Gòn và Biên Hòa. Nhịp giữa quay được cho tàu qua, xây dựng bởi công ty Lavelois Perret do Gustave Eiffel sáng lập.

Tại Sài Gòn, Công ty Eiffel còn thực hiện các công trình khác như: Bưu điện trung tâm Sài Gòn, Bến cảng Sài Gòn (1901-1915), Bến Nhà Rồng (1927-1929), các nhà kho bến cảng, cầu Kinh Tẻ, hệ thống thu dẫn nước Tân Sơn Nhất. Riêng tại Chợ Lớn, công ty của ông đã làm các công trình như: các bể chứa nước, cầu Malabars, cầu Cần Giuộc. Công ty này cũng xây dựng hệ thống cầu đường sắt trên tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho, Sài Gòn – Phan Thiết – Phan Rang. Tại Hải Phòng, Eiffel để lại dấu ấn qua các công trình cầu Joffre (cầu Lạc Long), cầu Hạ Lý.

Tại miền Trung, Công ty Eiffel thực hiện các công trình: Trùng tu cầu Trường Tiền, xây móng và lắp ráp những cây cầu lớn trên tuyến đường Đà Nẵng – Nha Trang, cầu Gò Dầu Hạ, cầu trên sông Srépok tại Ban Mê Thuột… Và phải nhắc lại rằng, hầu hết các công trình này đều có kết cấu bằng thép.

 Cầu Trường Tiền – Biểu tượng của cố đô Huế

Có tài liệu cho rằng dưới thời vua Lê Thánh Tông, sông Hương đã có cầu, chiếc cầu đó, được làm bằng song mây bó chặt lại và nối liền nhau, nên có tên là cầu Mây. Vì cầu có hình cái mống úp lên sông, nên mọi người vẫn thường gọi là cầu Mống, sau đó cầu Mống được làm lại bằng gỗ, mặt cầu lát bằng ván gỗ lim.

Năm Thành Thái thứ 9 (1897), chiếc cầu trên được nhà cầm quyền Pháp (khi ấy Khâm sứ Trung Kỳ là Levécque) giao cho hãng Eiffel (Pháp) thiết kế (do Gustave Eiffel thiết kế) và khởi công xây dựng lại bằng sắt, đến năm Thành Thái thứ 11 (1899) thì hoàn thành và được mang tên vị vua này. Tổng chiều dài cây cầu lúc bấy giờ là 401,10 m, rộng 6,20 m, gồm 6 nhịp dầm thép hình vành lược (hay hình bán nguyệt); và hình dáng đó về cơ bản được giữ nguyên cho tới ngày nay.

Cầu Tràng Tiền từ lúc khai sinh cho đến tận bây giờ trải qua nhiều tên gọi khác nhau như cầu Thành Thái, rồi Clémenceau, Nguyễn Hoàng, cầu Tràng Tiền… nhưng nhiều dân Cố đô vẫn quen gọi là cầu Trường Tiền. Cầu cũng được trùng tu và cải tạo rất nhiều lần, đến nay, cầu có lối đi bộ 2 bên dành cho người đi bộ, có hệ thống đèn chiếu sáng làm điểm nhấn mỗi đêm trên dòng Hương thơ mộng. Cầu Trường Tiền còn là niềm cảm hứng bất tận cho thơ ca Việt Nam:

Chợ Đông Ba đem ra góc thành,

Cầu Trường Tiền sáu nhịp bến đò Ghềnh bắc ngang.

Cầu Trường Tiền Huế mờ sương – Ảnh Chương Phan

Cho đến nay, cầu Trường Tiền được trùng tu lại theo đúng nguyên mẫu ban đầu mà Eiffel thiết kế. Một lần nữa, Eiffel lại tạo cho Huế một kì quan bằng thép, với kiếm trúc Gothic và nhịp cầu vòm như các cây cầu tiêu biểu mà ông làm ra trên khắp thế giới. Cầu Trường Tiền trở thành biểu tượng cho xứ kinh kì, trong thơ ca, nhiếp ảnh, điện ảnh và là nơi khách du lịch không thể bỏ qua khi đến Huế.

Bằng tình yêu lớn với vật liệu thép, cũng như sinh thời với lợi thế từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 2, những phương pháp xử lý kết cấu thép của Eiffel đến nay vẫn có giá trị, nhiều phương pháp đã trở thành kinh điển được áp dụng trên toàn thế giới. Các công trình đầy ắp tình yêu với kết cấu thép của ông có mặt trên khắp thế giới và trở thành biểu tượng của nhiều quốc gia và trở thành kì quan thế giới.

Alexandre Gustave Eiffel và gia đình ông

Mặc dù có những bê bối không đáng có liên quan đến kênh đào Panama và được chứng minh trong sạch sau đó, ông quyết định nghỉ hưu nhưng ông chưa bao giờ bỏ cuộc. Cuối đời, Eiffel còn đóng góp vào những công trình về khí động học, radio và truyền tin, các nguyên lý về sức cản của không khí liên quan đến ngành hàng không và nhận được Huân chương Samuel P. Langley cho Aerodromics bởi Viện Smithsonian. Toàn bộ những thành công của ông trong lĩnh vực khí động học và khí tượng học cũng vô cùng to lớn mà ít người biết tới. Sự phấn đấu không ngừng nghỉ của ông như là một tấm gương cho các thế hệ sau học hỏi. Và chúng ta hôm nay nhìn về các công trình thép, vẫn luôn trìu mến gọi ông với cái tên “ nhà ảo thuật thép”.

THÁI THU